Yagdaý

2016-njy ýylyň awgust aýyndan başlap Türkmenistanda aýallara diňe göwreliligiň 5 hepdesine çenli mini abortlary geçirmek rugsat berilýär. Eger aýal göwreliligini 5-12 hepde aralygynda togtatmak isleýän bolsa, ony diňe lukmançylyk ýa-da sosial görkezmeleri (adamsynyň ölümi, tussagda bolmagy) boýunça, ýörite lukmançylyk toparynyň rugsat bermegi bilen amala aşyryp bolýar. Mundan öň aýallara lukmançylyk görkezmeleri bolmazdan, 12 hepdä çenli göwreliligini togtatmaga rugsat berlipdi. Lukmanlaryň we zenanlaryň bellemegine görä, lukmançylyk toparlary ýaly böwetleriň döredilmegi, korrupsiýanyň we parahorlugyň ösmegi üçin oňaýly şertleri döredýär.

Aýdyşlaryna görä, Aşgabatda uly möhletlerde abort etdirmek kynçylykly bolsa-da, welaýatlarda lukmanlar bilen gepleşip bolýarmyş. Lukmanlaryň hem temmi berlip, işden çykarylýan ýagdaýlarynyň bardygy barada maglumatlar bar.

Lukmanlaryň köpüsi bu ýagdaýdan göwreliligiň netijesini "ösmedik göwrelilik" diýip üýtgedip çykýarlar. Uly möhletlerde geçirilýän abortlar şu kesel kesgidi bilen geçirilýär.

Ýene myş-myşlarmy?

Biz hem şu ýagdaýlaryň myş-myşlar ýygyndysynda bolup galmagyna ynanasymyz gelýär. Gynansakda mediada, sosial ulgamlarynda şeýle mesele gozgalanak. Eger okyjylarda goşmaça, ýa-da şu ýazylanlary dellilendirýän, ýa-da çapraz gelýän maglumatlar, faktlar, tejribeler bolsa biz olary okyjylar bilen paýlaşmana taýýardyrys. Bu mesele babatda Saglygy Goraýyş ministriliginiň düşündirişine we pikirlerine minnetdar bolarys.

OKYJA ÝAGDAÝY SELJERMÄNE KÖMEK BERJEK MAGLUMATLAR

1-4 hepde göwrelidigini bilýan aýallar känmi?

5 hepde bolmaka göwreliligini bilýan zenanlaryň sany ujypsyzdyr. Aýallaryň aglaba bölegi aýbaşynyň gelmezligine şübhelenip ýa-da oňa garaşyp göwreliligiň 5-6 hepdelerinde ýagdaýlaryny bilip galýarlar. Gynansakda, ýurdumyzda aborta degişli hiç hili statistiki maglumatlar, hasabatlar elýeter däl.

Bütindunýä Saglygy Goraýyş Guramasy (BSSG) näme diýýär?

Önelgelilik saglygyna, lukmançylyk taýdan dogry maglumatlary alyp bilmek, jemgyýetde olaryň elýeterli bolmagy her zenanyň hukugydyr.

1992-nji ýylda BSSG (WHO-eng, ВОЗ-rus.) guramasyna agza bolan Türkmenistan halkara kepilnamalaryň birnäçesine eýe.

Ol hukuk anyk nämelerden ybarat?

Her zenanyň:

↪ Erkin we jogäpkärçilikli şekilde haçan we näçe çaga edinmegini basyşsyz, diskriminasiýasyz, zorluksyz öz islegine görä saýlap almagyna;

↪ Göwreliligi anyklaýan testleriň elýeter bolmagyna;

↪ Islenilmedik, meýilleşdirmedik göwreliligiň öňüni almagyna;

↪ Göwreliligiň öňüni alyş serişdelerniňi nireden we nähili alynşyny bilmäge (munuň içine prezerwatiw hem girýär);

↪ Howpsuz, kanunlaşdyrylan abortyň nirede, nähili geçirilşi we onuň bahasy barada habardar bolmaga;

↪ Kanuna görä, ýazgyda abort etdirmekde göwreliligiň möhleti babatda kanun-kadalary görüp, alyp, okap bilmäge;

↪ Abortyň howpsuz operasiýadygyndan habardar bolup, onuň gaýraüzülmeleriniň göwreliligi möhletiniň ulalmagy bilen artýandygyndan doly habarly bolmaga;

↪ Çaga düşen ýagdaýynda, howply şertlerde abort geçirilen ýagdaýynda, tizden-tiz lukmançylyk kömegini almaga we şeýle lukmançylyk hyzmatlarynyň nireden almalydygyndan habardar bolmagyna hukugy bardyr.

Abortyň öňüni alyp bolýarmy?

Döwrebap jynsy terbiýe, ýetginjeklere we ýaş adamlara niýetlenilen maşgalany meýilleşdirmek babatdaky bilim, abort baradaky bilim, kanunlaşdyrylan abort ýaly çäreler abortyň öňüni almakda uly netije berýär.

Howply abort näme?

Howply abort – "Islenilmedik göwreliligi togtatmak üçin geçirilýän prosedurany lukmançylyk işgäriniň ýeterlik derejede ukybynyň bolmazlygynda ýa-da arassaçylyk taýdan lukmançylyk talaplaryny berjay edilmezliginde geçirilýän abort". Howply abort çynlakaý gaýraüzülmelere getirip, aýalyň maýyp galmagyna we ölümine eltip bilýär.

Abortyň kanunlar, düzgünler bilen çäklendirilmegi nähili hadysalara getirip bilýär?

Jemgyýetde abortyň elýeter bolmagy we jynslaryň arasyndaky deňsizligiň, zyýanly däp-dessurlar we dini düşünjeler bilen arabaglanşygy bolýar. Aborta çäklendirmäniň girizilmegi jemgyýetde deňsizligiň döremegine goşant goşýar. BSGG-nyň bellemegine we geçiren barlaglaryna görä, abortyň rugsat edilen we rugsat edilmeýän ýurtlary deňeşdirilende, abort etdirmegi ýüregine düwen aýalyň aborty etdirmek ähtimallygy deň bolup gaýlar. Abortyň çäklendirilmegi abort etdirýan aýallaryň sanyna täsir edenok.

Çäklendirmeler gurply maşgaladan bolan aýallara mümkinçlik açyp (pul bilen çözüp bolýär), garyp gatlaklardan bolan aýal-gyzlary howply ýagdaýlara, bikanun geçirilýän abortlara mejbur edýär, olaryň ölümine getirip bilýär. "Aborty göwreliligiň haýsy möhletinde geçirilmegini çäklendirýän kanunlar we syýasatlar kanunda bellenilýän möhletden geçen göwreli aýallaryň saglygyna howp salýar. Şeýle çäklendirmeler, kanunlar käbir aýallary howply ýerlerden abort gözlemäne mejbur edýär, özlerini lukmançylyk gözegçiliksiz mizoprostol, howply usullary, serişdeleri ulanmana mejbur edýär. Ýa-da başga ýurtlara gidip abort etdirmäge (gymmat we göwreliligiň möhletini uzaldýar) mejbur edip, sosial deňsizligiň ösmegine goşant goşýar". (BSSG, Göwreliligiň möhletine bolan çäklendirmeler – sah. 93, 4.2.7)

BSGG lukmançylyk toparlaryndan rugsat almak ýaly talaplara nähili garaýar?

Abort etidirmek üçin başga bir lukmanlardan ýa-da olaryň bir toparyndan (lukmanlaryň komissiýasy) rugsat talap etmek howply abortlara amatly şertleri döredip, aýal-gyzlaryň saglygyna howp salýar, olaryň hukuklaryny bozýar. (BSSG, Howpsuz aborta bolan kanuny, administratiw päsgelçilikler – sah. 94, 4.2.2)

Aborty kanuny çäreler bilen çäklendirmelerden başga-da, aýal-gyzlaryň howpsuz ýagdaýda abort etdirmek päsgelçiliklerine abortyň bahasy, maşgalada goldawyň bolmazlygy, sosial taýdan goragsyzlyk, lukmanlaryň şahsy negatiw garaýyşlary we pes lukmançylyk hyzmatlary ýaly päsgelçilikleri mysal getirip bolar. Durmuşa çykmadyk göwreli bolan gyzlar has kyn ýagdaýda galýarlar. Dünýäde ähli howply şertlerde geçirilýän abortlaryň 14%-i 20 ýaşdan ýaş bolan gyzlaryň arasynda geçirilýär.

BSGG-nyň kadalaryna we agza ýurtlaryna edýän tekliplerine görä howpsuz abort nähili usullardan ybarat?

Iki esasy usul ulanylýar.

Dermanlar bilen geçirilýän abort – Mizoprostol we Mifepriston dermanlaryň kömegi bilen göwreliligiň 6-7 hepdesine çenli, lukmanyň gözegçiliginde geçirilýär. 2005-nji ýylda BSGG-sy Mifepriston we Mizoprostol dermanlaryny tassyklap, öz hasabatyna goşdy.

Hirurgiki abort – göwreliligiň 12 hepdesine çenli lukman tarapyndan geçirilýär. Mini-abort (wakuum-aspirasiýa – 4-5 hepdä çenli) iň howpsuz usul hasaplanýar.

Giňişleýin maglumatlar:

1. WHO Safe abortion: technical and policy guidance for health systems, 2012

2. ВОЗ: Безопасный аборт: рекомендации для систем здравохранения по вопросам политики и практики, 2012

3. ВОЗ Туркменистан

Rus dilinde ýazylan makalanyň terjimesi: Как защититься от семейного насилия: советы юриста

Meniň hukuklarym nähili we men maşgalamda yzygiderli zorluga duçar bolsam nähili hereket etmeli? Sizden maşgala zorlugyndan gutulmagyň ýollaryny paýlaşmagyňyzy haýyş edýärin.

Zenan hukuklary Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň esasy kanuny hem-de beýleki kanun çykaryjy aktlar tarapyndan goralýar. Zenanyň we erkegiň hak-hukuklary we olardan peýdalanmak mümkinçilikleri deňdir. Ol hak-hukuklary goraýan kanunyň bozulan ýagdaýynda degişli adam kanuna görä jogapkärçilik çekýär. Döwlet her bir raýatyň öňünde jogapkärli we onuň erkin ösmegini üpjün etmäge, onuň erkinligini, abraýyny, mertebesini, eldegirmesizligini, we şahsyýetiň esasy hak-hukuklaryny goramaga borçludyr.

Her ýylyň 3-nji dekabrynda dünýa birleşigi Maýyplaryň halkara gününi belleýär. Bu sene 1992-nji ýylda BMG-nyň Baş Assambleýasy tarapyndan ykrar edildi. Maýyplar ýa-da mümkinçilikleri çäkli adamlar, ýer ýüzüniň her bir adamsy ýaly, kemsidilmäniň islendik görnüşinden goralmalydyr, deň mümkinçiliklere we hukuklara eýe bolmalydyr.

Adam öz durmuşynda biygtyýar garaşylmadyk agyr ahwalatlara duçar bolup, döwlet tarapyndan, şeýle hem jemgyýet tarapyndan ahlak we maddy goldawa mätäçlik duýup biler. Köplenç, esasan agyr durmuş ýagdaýlarynda, adam gönüden-göni öz daş-töweregindäki adamlaryň kömegine mätäç bolýar.

Bu eýýäm birinji gezek däldi. Urgulara çydap bilmän aglaýan Marala: "Näme üçin maňa durmuşa çykdyň? Meniň başga aýalym, çagalarym bar. Gözüm seni görmesin" diýip gaharly gygyrýan Myrada, hatda ejesi bilen kakasy hem garşylyk görkezmeýärdiler, garşylyk görkezjek hem bolmaýardylar. Myrat bilen Maralyň durmuş guranyna ýaňy bir ýyl bolupdy. Olaryň gyz bäbejigi hem doguldy. Emma bu bir ýyl Maral üçin dowzaha öwrüldi. Myrat ony günde diýen ýaly urýardy. "Äriň ikinji hudaýyňdyr" diýen düşünje bilen terbiýe alan Maral bolsa çydaýardy. Adamsynyň ony urýany barada hatda ene-atasyna hem aýtmaýardy. "Egerde Maralyň ejesi ony öýüne alyp gitmedik bolsa, bu öýden görgüliniň ölüsi çykardy" diýip, goňşulary habar berdiler.

Aýallara zulum edilmegine garşy göreşmegiň Halkara güni 1981-nji ýylyň 25-nji noýabrynda syýasy işjeň zenanlar tarapyndan bellenilip başlandy we 1999-njy ýylyň 17-nji dekabrynda Birleşen Milletler Guramasy (BMG) tarapyndan Halkara güni diýlip yglan edildi. Bu bellenilýän Halkara günüň dowamynda BMG-nyň Baş Assambleýasy halkara guramalara we hökümetlere degişli bolmadyk guramalara aýallara zulum edilmegine garşy göreş babatda iş çärelerini geçirmegi teklip etdi. Şeýle bolsa-da, käbir alymlaryň geçiren derňemeleriniň esasynda, dünýäde aýallara garşy zorluk edilmesi, maşgalada erkek bilen aýalyň arasyndaky deňsizlik, aýallary jynsy gatnaşyklara mejbur edýän zorluk, erkek oglanlar tarapyndan jynsy gatnaşyk etmek maksady bilen edilýän hereketler we kemsitmeler ýyllaryň geçmegi bilen käbir ýurtlarda kemelsede, käbir ýurtlarda artýar.

Türkmenistanda maşgala we nika, şol sanda çaga dogluş meselesiniň esasy meseleleriň biri bolup durýandygy öwgä mynasypdyr. Çünki maşgala we çagalar – islendik sagdyn jemgyýetiň we döwletiň wajyp düzüjisidir.

Önelgelilik saglygyna we hukuk meselesine degişli soraglar her adamy gyzyklandyrýar. Döwürdeşlerimiz dogry saýlamak we nesil öndürmek hakynda, howpsuz we kanagatlandyryjy jyns gatnaşyklary hakynda, şeýle hem aýal bilen erkegiň arasyndaky gatnaşygy hakynda ýüze çykýan soraglara jogap tapmak isleýärler.

1. HALKARA NAMALAR
   1. ADAM HUKUKLARYNYŇ ÄHLUMUMY JARNAMASY (1948-nji ýylyň 10-njy dekabryndan)
      Bu Jarnamada BMG-niň agzasy bolan ähli döwletleriň we halklaryň ýerine ýetirmäge ymtylmaly wezipeleri beýan edilýär. Şeýle-de olar milli we halkara öňdebaryjy çäreleriň üsti bilen has erkin ýaşamak, birek-biregi hormatlamak, adam hukuklaryny berjaý etmek şertlerinde sosial öňe gidişligi we ýaşaýşyň hilini gowulandyrmaga ýardam bermelidirler.
   2. Mejlisiň Kararlaryna laýyklykda 1996-njy ýylyň 20-nji dekabryndan Türkmenistan aşakdaky namalara goşuldy:
      1. RAÝATLYK WE SYÝASY HUKUKLAR HAKYNDAKY HALKARA PAKTY (1966-njy ýylyň 16-njy dekabryndan);
      2. YKDYSADY, DURMUŞ WE MEDENI HUKUKLAR HAKYNDAKY HALKARA PAKTY (1996-njy ýylyň 16-njy dekabryndan)
         Şu namalara gatnaşýan döwletler Adam hukuklarynyň ählumumy Jarnamasyna laýyklykda nusgalyk erkin şahsyýetiň diňe her bir adamyň raýatlyk, syýasy, ykdysady, durmuş we medeni hukuklaryndan peýdalanmaga mümkinçilik berýän zerur şertleriň döredilen ýagdaýynda döräp biler diýip ykrar edýärler.

1. МЕЖДУНАРОДНЫЕ АКТЫ
   1. ВСЕОБЩАЯ ДЕКЛАРАЦИЯ ПРАВ ЧЕЛОВЕКА (от 10 декабря 1948 года)
      В данной Декларации провозглашены задачи, к выполнению которых должны стремиться все народы и государства члены ООН, и путем национальных и международных прогрессивных мероприятий, содействовать социальному прогрессу и улучшению условий жизни при большей свободе, всеобщем уважении и соблюдении прав человека.
   2. Постановлениями Меджлиса от 20 декабря 1996 года Туркменистан присоединился к следующим документам:
      1. МЕЖДУНАРОДНЫЙ ПАКТ О ГРАЖДАНСКИХ И ПОЛИТИЧЕСКИХ ПРАВАХ (от 16 декабря 1966 года);
      2. МЕЖДУНАРОДНЫЙ ПАКТ ОБ ЭКОНОМИЧЕСКИХ, СОЦИАЛЬНЫХ И КУЛЬТУРНЫХ ПРАВАХ (от 16 декабря 1966 года)
         Участвующие в этих документах государства признают, что согласно Всеобщей Декларации прав человека, идеал свободной человеческой личности, может быть осуществлен только, если будут созданы необходимые условия, при которых каждый может пользоваться своими гражданскими, политическими, экономическими, социальными и культурными правами.