"Täze ýyl" diýlende esasy göz öňüne gelýän zatlaryň biri üsti doly täze ýyl saçagy bolsa gerek. Onuň ýany bilen hem oňa taýýarlanmagyň berýän howsalasy we ýadawlygy. Ýakynlaryňy sowgat bilen begendirmekden başlap, öý-içerleri arassalamak, saçakda goýuljak dürli nygmatlary taýýarlamak, belki-de çagalar bilen myhmançylyklarydyr syýahatlary planlamak ýa-da özüň öýde ençeme günläp myhman almak – baýramçylyk möwsüminiň başagaýlygy ýetik bolýar. Eger seni baýramçylyk "etsem-petsemleriň" sanawy ýa-da olaryň saljak gaýgy-aladasy howpurgadýan bolsa, ýadyňa sal: pikir edişiňden has köp zat seniň erkiňdedir. Nähili başagaý ýa-da uly maşgalaly kişi bolsaň hem, sanlyja usullaryň kömegi bilen, baýramçylygy rahat we lezzetli geçirip bilersiň.

Dünýäde milliarddan köp adam psihiki bozulmalardan ejir çekýär. Diňe 2021-nji ýylyň özünde dünýäde 727 müňe golaý adam öz janyna kast edipdir, janyňa kast etmek 15-29 ýaş aralykdaky ýaşlaryň ölümçiliginiň sebäpleriniň arasynda üçünji orny eýeläpdir we bu hadysalaryň 73% orta we pes girdejili ýurtlaryň paýyna düşüpdir.

Sosial mediýada oturmak seniň hem rahatlygyňa, keýpiňe ýa-da okuwa/işe ýetişigiňe zyýanly täsir edýärmi? Onda sen ýeke dälsiň.

JAMA žurnalynda ýakynda çap edilen ylmy barlag sosial mediýadan diňe bir hepdelik daşlaşmagyň hem ýaşlarda psihiki saglygy ep-esli gowulandyrýandygyny ýüze çykardy.

Waksinasiýa (kesellere garşy öňüni alyş sanjymlaryň berilmegi) – belli kesellere garşy immun ulgamyny berkidiji çäredir. Bütündünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň (BSGG) bellemegine görä, bu çäre netijesinde her ýyl 3.4 mln ölümçiligiň öňi alynýar. Waksinasiýa epidemiýalaryň we pandemiýalaryň öňüni almaga kömek edýär.

Adamyň saglygyny saklamak üçin binýatly, döwrebap saglygy goraýyş ulgamynyň gerek bolşy ýaly, ýokary hilli derman serişdeleri bilen üpjünçilik hem hökmanydyr.

Ýaňy ýakynda "Türkmenistan" gazeti TSGwe DSM-niň Baş dermanhanalar birleşiginiň ilaty zerur bolan derman serişdeleri bilen üpjün etmek üçin uly göwrümli çäreleri geçirýändigini habar berdi. Habara görä, häzirki wagtda näsaglara ýeňillikli göýberilýän derman serişdeleriniň umumy sanawy 134 görnüşe ýetirlipdir. Derman serişdelerini 50% ýeňillikli alýan meýletin saglygy goraýyş ätiýaçlandyryşy boýunça şertnamalary bolan raýatlar, şeýle hem dermanlary 50% we 100% ýeňillikli alýan näsaglaryň aýratyn topary üçin dermanlaryň sanawy 454 görnüşe çenli köpeldilipdir. Bu serişdeler gerdejik, ergin, melhem görnüşlerinde bolup, agyrysyzlandyryjy, şeýle hem ýürek-damar, bölüp çykaryş, iýmit siňdiriş we beýleki ulgamlaryň kesellerini bejermek üçin niýetlenen dermanlardyr.

ChatGPT ýaly emeli zehin gurallary ýa-da uly dil modelleri tekstleri düzüp, soraglara jogap berip we dürli görnüşli ýumuşlary bitirip bilýärler. Bu gurallar tölegsiz görnüşde hem ähli ýerde diýen ýaly ýaýran we seniň bilim alyş tejribäňi baýlaşdyrmaga kömek edip bilerler. Emma, olary netijeli, jogapkärçilikli we ahlakly ulanmak üçin, olaryň başarnyklaryna, kemçiliklerine we olaryň akademik gurşawlarda dogry ulanylyşyna düşünmek möhümdir.

Esasy faktlar:

↪ Kelleagyry nerw ulgamynyň iň köp duş gelýän bozulmalarynyň biridir;

↪ Yzygiderli döreýän kelleagyry adamlara we jemgyýetlere agyry, maýyplyk, pes durmuş hili we ykdysady taýdan agyr ýük salýar;

↪ Dünýäde adamlaryň diňe az sanlysyna kelleagyry bozulmalary üçin dogry diagnoz we dogry bejergi berilýär;

↪ Dünýäniň ähli ýerinde kelleagyrylaryň möçberi we täsiri ýeterlikli ölçenilmän gelinýär.

Ýakyn dostlukly gatnaşyklaryň adamyň durmuşyna ýakymly täsirleri uly bolýar. Emma dostlaşmak we dostlugy gorap saklamak ýeňil iş däl. Jebis we sagdyn dostlugyň syrlary nämedekä?

Emma erkekler hem aýallara mahsus käbir endikleri öwrenmek bilen ömürlerine ömür goşup bilerler.

Dünýäniň ähli ýerinde aýallar erkeklerden uzak ýaşagan bolýar. Meselem, Türkmenistanda aýallar erkeklerden ortaça 6,5 ýyl uzak ýaşaýarlar.

Germaniýada ylmy barlagçylar bu tendensiýanyň haýwanlarda hem birmeňzeşdiginiň üstüni açyp, 528 dürli süýdemdirijileriň 72 göteriminde urkaçylaryň erkeklerden 13% uzak ýaşaýandygyny öwrendiler.

Ýokançly keselleriň ýaýramagynyň öňüni almakda waksinalar (sanjymlar) aýgytly rol oýnaýarlar. Häzirki wagtda dünýäde 30-dan köp ölüm howply ýokançlyklardan we kesellerden waksinanyň kömegi bilen goranyp bolýar. Waksinalar ýylda 3.5-5 million adamy ölümden halas edýärler.