Türkmenistanda howanyň hili we onuň ilat saglygyna ýetirýän täsiri barada henize çenli ylmy barlaglar geçirilmedi we degişli maglumatlary hökümet edaralary köpçülik bilen paýlaşmady. Maglumat ýetmezçiligi sebäpli IQAir (howanyň hili boýunça tehnologiýa kompaniýasy) 2025 Bütindünýä howa hili hasabatyna Türkmenistany goşmady we 2024-nji ýylda Türkmenistanyň iň hapa howaly 30 ýurduň sanawyna girendigini ýatlatdy. Halkara guramalar hapa howanyň dünýäde ölümçiligiň, şol sanda bäş ýaşdan kiçi çaga ölümleriniň ikinji sebäbidigini belleýärler. Hapalanan howanyň ýürek-damar, hroniki dem alyş ýollarynyň keselleri, wagtyndan ir ýogalma, göwrelilik gaýraüzülmeleri, çaga ölümçiligi bilen baglanyşyklydygyny ylmy barlaglar görkezýärler. Türkmenistan hem çaga ölümleri we ilatyň ömür dowamlylygy boýunça Merkezi Aziýada iň ýaramaz görkeziji ýurt bolup galýar. Türkmenistanyň ilatynyň dem alýan howasyny aşa uly mukdarly metan zyňyndylary we barha möwjeýän tozanly tupanlar hapalamasyny dowam edýär we ilat hapa howanyň öz janlaryna salýan töwekgelçiliklerinden bihabar galýar.

Bara-bara ýedi ýaşlydan ýetmiş ýaşla çenli telefonlarymyzyň guly bolup barmagymyz ýöne ýerden däl. Akylly telefonlar ýörite adamy özüne maýyl eder ýaly we özünde köp wagt geçirer ýaly edip dizaýn edilýärler. Şonuň üçin-de, telefonyny beýle köp ulanmak gerek bolmaýan ýa-da islemeýän adamlar hem özlerini saklamakda kynçylyk çekýärler.

Özüňi alyp baryş ylymlary, psihologiýa, tehnologiýa hünärmenleri telefonyň bilen araňda çäk goýmagyň netijeli ýollarynyň bardygyny aýdýarlar. Käbir adamlar muny diňe düşünjelilik we özlerine erk edip bilmek arkaly başaryp bilýärler, emma käbirlerimize biraz daşky kömek zerur bolýar.

Aşa gaýtadan işlenilen iýmitleriň (iň: ultra-processed foods) özüne bagly ediji we köp iýdiriji häsiýetleriniň ýokarydygy sebäli, ylmy barlagçylar olaryň edil temmäki önümleri ýaly düzgünleşdirilmelidigini aýdýarlar.

Aşa gaýtadan işlenilen iýmitler bütin dünýäde giňden ýaýran iýmit önümleri bolup, olar köplenç emulgatorlaryň, emeli reňkleriň we tagam berijileriň ulanylmagy bilen senagatlarda öndürilýär. Bu önümleriň içine şekerli içgiler we çipsiler hem-de kökeler ýaly, gaplanan garbanalgalar girýär. Garward, Duke we Miçigan uniwersitetleriniň ylmy barlagçylarynyň bilelikde ýakynda çap eden barlagyna görä, aşa gaýtadan işlenilýän iýmitleriň we temmäki önümleriniň öndürilişinde meňzeşlikler bar. Ýagny, aşa gaýtadan işlenilen iýmitleriň örän az gaýtadan işlenilen ýa-da tebigy gök-önümler bilen deňeşdireniňde, çilimlere meňzeýän ýerleri has kän. Çilimleriň hem, aşa gaýtadan işlenilýän iýmitleriň hem öndürijileri olaryň her bir "dozasynyň" adama iň köp mukdarda lezzet berip bilmesi üçin tagalla baryny edýärler.

Agtyklaryna ideg etmäge kömekleşýän ene-atalar we mama-babalar garradyklaryça has çeýe ýatkeşlik we dil ukyplaryny saklamakda üstünlik görkezýärler.

Täzelikde Amerikanyň psihologiýa birleşmesi tarapyndan çap edilen ylmy barlaga görä, agtyklaryna seredişmek gartaşan adamlarda kognitiw taýdan gowşaklaşma garşy netijeli göreşme usuly bolup biler.

Ginekolog lukmanlar ýumurtgalygyň kistasynyň döremegine sebäp bolup bilýän birnäçe faktorlary belläp geçýärler:

↪ Bedeniň gormonal durkunyň bozulmagy;

↪ Ýatgynyň, ýumurtgalyklaryň dowamly sowuklama hadysasy;

↪ Abortlaryň ýygy geçirilmegi, geçirilen operasiýalaryň jyns agzalaryna täsiri;

↪ Endokrin keselleriň bolmagy;

↪ Jyns gatnaşygy arkaly geçýän keseller;

↪ Gipofiziň, galkan şekilli mäziň keselleri;

↪ Nesilyzarlaýjylyk töwekgelligiň bolmagy.

GLP-1 terapiýalary näme?

GLP-1 (glýukagon ýaly peptid-1 reseptor agonistleri) – bular işdäni we gan şekerini kadalaşdyrmaga kömek edýän tebigy GLP-1 gormonyna öýkünýän derman serişdeleriniň klasydyr. Bu dermanlar ilkibaşda 2 tipli süýji keseli üçin ulanylýardy, emma häzirki günde ony aşa semizlik we horlanma bejergisinde hem ulanmaklyga rugsat berildi. GLP-1 dermanlarynyň käbiri infarktyň, insultyň, ýürek ýetmezçiliginiň, 2 tipli süýjüligiň, böwrek we bagyr keselleriniň döreme ähtimallygyny peseldýär.

Türkmenistanda erkeklere ortaça 65.7 ýyl ömür garaşýar, aýallar welin olardan azyndan 7 ýyl köp ýaşaýarlar. Olaryň tas 70%-i bolsa ýokanç däl kesellerden ýogalýarlar we janyna kast edýän erkekleriň hem sany aýallaryňkydan 7 esse köp.

Bu sanlar bize ýurdumyzda erkek bolup ýaşamagyň kynçylyklary barada nämeleri bildirýär? Erkekleriň ömürlerini uzaltmak we durmuş şertlerini gowulandyrmak üçin hökümet, jemgyýet we şahsyýet hökmünde nämeleri edip bileris?

Uky diňe bir dynçlyk bermän, eýsem seniň nähili uzak ýaşajakdygyň iň esasy görkezijileriniň biri bolup biler. Ýakynda ABŞ-daky ylmy barlagçylar uky ýetmezçiliginiň ömür ýyllaryňy azaltmakda nädogry iýmitlenmeden, hereketsizlikden we ýalňyzlykdan hem öňde durýandygynyň üstüni açdylar.

"Täze ýyl" diýlende esasy göz öňüne gelýän zatlaryň biri üsti doly täze ýyl saçagy bolsa gerek. Onuň ýany bilen hem oňa taýýarlanmagyň berýän howsalasy we ýadawlygy. Ýakynlaryňy sowgat bilen begendirmekden başlap, öý-içerleri arassalamak, saçakda goýuljak dürli nygmatlary taýýarlamak, belki-de çagalar bilen myhmançylyklarydyr syýahatlary planlamak ýa-da özüň öýde ençeme günläp myhman almak – baýramçylyk möwsüminiň başagaýlygy ýetik bolýar. Eger seni baýramçylyk "etsem-petsemleriň" sanawy ýa-da olaryň saljak gaýgy-aladasy howpurgadýan bolsa, ýadyňa sal: pikir edişiňden has köp zat seniň erkiňdedir. Nähili başagaý ýa-da uly maşgalaly kişi bolsaň hem, sanlyja usullaryň kömegi bilen, baýramçylygy rahat we lezzetli geçirip bilersiň.

Dünýäde milliarddan köp adam psihiki bozulmalardan ejir çekýär. Diňe 2021-nji ýylyň özünde dünýäde 727 müňe golaý adam öz janyna kast edipdir, janyňa kast etmek 15-29 ýaş aralykdaky ýaşlaryň ölümçiliginiň sebäpleriniň arasynda üçünji orny eýeläpdir we bu hadysalaryň 73% orta we pes girdejili ýurtlaryň paýyna düşüpdir.